Beschavingen botsen niet

Beschavingen botsen niet

  • Pagina's: 240
  • Afwerking: paperback
  • ISBN: 9789052408729
  • Publicatiedatum: 15/02/2006
  • Formaat: 14 x 22
  • Verkoopprijs: € 19,95
  • Status: Uitverkocht

Cultuur en religie vormen de taaiste ingrediënten in een samenleving. Het zijn machtige middelen van identiteit en samenhang. Maar ze benadrukken tegelijk de verschillen tussen mensen en volken. In vele gevallen spelen ze een rol in eindeloze conflicten.

Beschavingen belichamen daarentegen het gemeenschappelijke erfdeel van de mensheid. Ze zijn niet op het verleden maar op de toekomst gericht. In tegenstelling tot cultuur en religie is beschaving een kwestie van eenheid, niet van verscheidenheid. Vanuit werelden van verschil smeden beschavingen een gemeenschappelijke toekomst, die in tegenstelling tot zoveel onheils- en ondergangsprofeten geen natuurlijke grenzen erkent. Want beschaving is een kwestie van vooruitgang, niet van verval. Het is een vooruitgang die zelfs van culturen en religies hefbomen maakt voor een nieuwe wereld.

In Beschavingen botsen niet gaat Mark Heirman de confrontatie aan met klassieke denkers over dit onderwerp als Arnold Toynbee, Oswald Spengler, Max Wildiers, Johan Huizinga, Samuel Huntington en Francis Fukuyama.

Blader hier door het inkijkexemplaar.

De pers over Beschavingen botsen niet

'Dit boek is alleen al daarom belangrijk, dat het voor eens en altijd poogt duidelijk te maken wat het verschil is tussen een cultuur en een beschaving. En Heirman overtuigt, omdat hij zijn argumenten breed fundeert en filosofisch onderbouwt. Daarmee weerlegt hij de denkers vóór hem, die cultuur en beschaving min of meer door elkaar haalden.'
Henk Hogeboom Van Buggenum, Gamma, Stichting Teilhard de Chardin

'Met Beschavingen botsen niet, zijn twaalfde boek in twaalf jaar tijd, is Mark Heirman actueler en eigenzinniger dan ooit. (..) Bovenal is deze gedegen studie een uiterst leerrijk boek over natuur en cultuur, religie en geweld, geschiedenis en onderwijs, wetenschap en wijsbegeerte, kortom over beschaving'
Emmanuel Van Lierde, Kunsttijdschrift Vlaanderen

'Heirman zoekt geen goedkope publiciteit, maar filosofeert indringend over hedendaagse thema's.'
Basis
 
'De kroon op zijn werk van het voorbije decennium [...] Heirmans visie is niet alleen boeiend, ze biedt ook hoopvolle perspectieven'.
De Morgen

 

Cultuur kan fataal zijn
Artikel in De Morgen door Dirk Verhofstadt - 15.03.2006

Tien jaar geleden publiceerde professor Samuel Huntington zijn ophefmakende boek The Clash of Civilizations, waarin hij een apocalyptische botsing tussen de beschavingen voorspelde. Sinds 11 september 2001 delen steeds meer intellectuelen Huntingtons pessimistische visie en beschouwen ze hem als een van de belangrijkste neoconservatieve ideologen van onze tijd. Mark Heirman gaat radicaal tegen die stroming in.

 
De botsing van beschavingen lijkt vanuit Huntingtons standpunt intussen nog toegenomen. Niet alleen door de oorlog in Irak, de spanningen met Iran, het voortdurende conflict in het Midden-Oosten en de felle protesten tegen de Deense cartoons, maar nog meer door de economische opmars van China en India en de schijnbare heropstanding van Rusland onder Poetin. De globalisering brengt onrust mee, vooral dan in Europa en de VS, die onder druk komen te staan van de nieuwe concurrenten op de wereldmarkt. Het stemt heel wat westerse intellectuelen pessimistisch. Hedendaagse auteurs zoals Roger Scruton, John Gray en Ad Verbrugge hebben het zelfs ronduit over het verval van godsdienst en traditie in het Westen en daarmee het einde van de beschaving. Daarmee sporen ze met Oswald Spengler en zijn Der Untergang des Abendlandes. De vraag is of het uitgangspunt wel juist is en of beschavingen sowieso kunnen botsen? De Vlaamse filosoof Mark Heirman meent van niet en schreef hierover een erudiet boek onder de titel Beschavingen botsen niet. In feite is het de kroon op zijn werk van het voorbij decennium. Zo schreef hij een reeks van twaalf boeiende boeken over het jodendom, het christendom en de islam, de ontwikkeling van Afrika, Europa en Amerika, en andere aspecten van de internationale politiek.

Heirman maakt een duidelijk onderscheid tussen cultuur en beschaving. "Een cultuur is wat volken van elkaar onderscheidt, een beschaving wat hen verenigt", zo schrijft hij. Daarbij legt een beschaving niet zozeer regels op, maar maakt wel duidelijk wat niet meer geduld wordt in een 'beschaafde' samenleving, zoals slavernij, de doodstraf, discriminatie en geweld. Door de universele aspiraties van deze verboden zou men zelfs kunnen stellen dat er maar één soort beschaving mogelijk is tegenover vele diverse culturen. Nieuw is die stelling niet. Johann Herder had in de achttiende eeuw reeds het verschil benadrukt tussen Kultur en Zivilisation. Alleen loofde de Duitse dichter net het unieke karakter van nationale culturen en verwierp hij het universalisme van zijn tijdgenoot Kant. Ook de Duitse cultuurfilosoof Oswald Spengler zag cultuur en beschaving als twee tegengestelde polen en omschreef cultuur als "de ziel van het volk", een na te streven hoger niveau, terwijl beschaving voor hem een zielloos eindpunt betekende. Met zijn stelling en deze voorbeelden legt Heirman heel scherp de explosieve tegenstelling bloot tussen het status-quo van de cultuur en de dynamiek van de beschaving, die nog het meest zichtbaar wordt in de relatie tussen stad en platteland. Of anders gezegd, het gaat hier om een regelrechte botsing tussen conservatisme en progressiviteit.

 

'Als een cultuur zich in zekere zin vernieuwt, wil ze terug naar haar bron, zelfs als een cultuur daartoe alles moet opblazen wat een beschaving over haar heeft uitgestort", zo schrijft de auteur. Dat zagen we nog in 2001 toen de Afghaanse Taliban de twee boeddhabeelden bij Bamiyan dynamiteerden omdat ze strijdig waren met de islamitische leer. Volgens de auteur is de culturele weerstand tegen een opkomende beschaving niet zo verwonderlijk omdat mensen zich steeds meer met hun eigen cultuur willen verenigen dan zich te onderwerpen aan een wereldomvattende beschaving. Op het eerste gezicht lijkt dit juist gezien de manier waarop de islamitische wereld zich afzet tegen de westerse beschaving, China en India hun economische plaats in de wereld veroveren, en antiglobalisten zich verzetten tegen de alomtegenwoordigheid van multinationale merken. Maar wie dieper graaft merkt dat de beschavingstendens zich de voorbije decennia met volle kracht doorzet in zowat alle landen van de wereld, Noord-Korea lijkt nog de enige uitzondering. Dat komt door de toenemende communicatie en het besef in steeds meer landen dat bepaalde praktijken 'onmenselijk' zijn. De oprichting van het Internationaal Strafhof in Den Haag is daar een sprekend voorbeeld van, hoewel enkele landen, zoals de VS, er weigeren aan mee te werken.

Maar is de toenemende secularisering en de terugval van religies in het Westen dan geen bewijs van het tegendeel? Zo noemde de Vlaamse filosoof Gerard Bodifée een menselijke cultuur zonder religie nog ondenkbaar. Voor sommige culturen is dat ongetwijfeld zo, maar net dat maakt een beschaving zo aantrekkelijk. Heirman gaat nog een stap verder en wijst er terecht op dat religies - met hun aantrekkelijke mythe van het hiernamaals - gelovigen kunnen aanzetten tot de grootste misdaden. Hij verwijst naar de zeeslag bij Lepanto in 1571 tussen Turken en christenen als een botsing van religies, maar niet van beschavingen. En ook nadien grepen de meeste oorlogen niet zozeer plaats tussen beschavingen, maar tussen mensen en volkeren met diverse religieuze overtuigingen. De geschiedenis toont aan dat zich veel meer oorlogen voordeden binnen eenzelfde beschaving dan tussen beschavingen onderling, waarmee Heirman Huntingtons visie finaal van tafel veegt. Het brengt Heirman ook tot de opvallende conclusie dat "religie een machtige motor (is) van culturele identiteit, maar tegelijk een splijtzwam die volken en culturen tegen elkaar uitspeelt en die elke beschaving fataal kan worden".

Maar wat dan met het begrip 'westerse beschaving'? Is die niet gestoeld op het christendom? Neen, zo oordeelt Heirman, de westerse beschaving heeft vele wortels met niet alleen judeo-christelijke bronnen, maar ook Griekse, Romeinse, Keltische, Germaanse en zelfs Arabische invloeden. En dat, zo zegt de auteur, is net het unieke van een beschaving. Het omvat juist uiterst verschillende culturen, religies en tradities. Als er al iets typisch is aan de moderne westerse beschaving dan zijn het juist de seculiere principes van de scheiding van kerk en staat, de scheiding der machten, de gelijkwaardigheid van elke mens en het recht op zelfbeschikking, maar die principes zijn nog maar twee eeuwen oud. Historici die ons huidige beschavingspeil als de resultante van een lineaire historische ontwikkeling beschouwen, vergissen zich. Vanaf de vijfde eeuw zonk het gekerstende Westen in een diepe duisternis waarin dogma's belangrijker waren dan empirische vaststellingen en menselijk geluk. Een soort 'christelijke beschaving' dus. Pas duizend jaar later zorgde het seculiere zoeken naar 'the pursuit of happiness' voor nieuwe lichtpunten, een ongekende dynamiek, en zo voor de moderne westerse beschaving.

Heirmans visie is niet alleen boeiend, ze biedt ook hoopvolle perspectieven. Vroeger leefde amper tien procent van de wereldbevolking in steden, in 2000 was dat reeds de helft, en dat aantal lijkt alleen nog maar toe te nemen. Dat is slecht nieuws voor de drie monotheïstische godsdiensten die zich in hun teksten afkeerden van de steden, denk aan de verwijzing in Jesaja naar de stad Babylon als "de grote hoer". Steden waren het werk van de duivel, maar tegelijk waren het centra van onderwijs, wetenschap en techniek, drie ontwikkelingen die de godsdiensten met lede ogen aanzagen en zelfs vurig bekampten. Culturen en religies hebben zowat alle moderne ontwikkelingen proberen tegen te houden, maar Heirman wijst er fijntjes op dat wat ooit ontdekt en uitgevonden werd, nooit voor iedereen ongedaan kon worden gemaakt.

Maar wat dan met Auschwitz en de Goelag? Het bewijs dat techniek en wetenschap niet waardevrij zijn maar in handen van fanatici kunnen leiden tot de meest gruwelijke zaken. Mensen hebben technieken nodig, maar ook de morele kracht om ze te temperen. Vandaar het belang van universele idealen die geen staat, volk, cultuur of religie centraal stellen, maar alleen de autonome mens en zijn waardigheid. Idealen en waarden die de uniciteit van elke mens erkennen en die, overeenkomstig Kant, de mens niet als een middel maar als een doel beschouwen. Net de ontwikkeling van de rechtstaat maakt de afdwingbaarheid van zulke waarden mogelijk en beschermen de mens tegen dictatuur en willekeur. Daarvoor is een staat nodig en zelfs Fukuyama erkende in 2004 dat een verzwakte of afwezige staat nog erger was dan een al te sterke staat. De rechtstaat is waarschijnlijk het belangrijkste instrument van een beschaving. En tegelijk moeten we via de wetenschap onze wereld proberen beter te begrijpen en oplossingen zoeken voor problemen die zich voordoen. Zoals voor de tsoenami eind 2004. "Zelfs een catastrofe leert de moderne westerling hooguit wat hij nog niet kan, niet wat hij nooit zal kunnen", ook dat is een optimistische boodschap van Heirman, want het alternatief is berusting en onderwerping.

Beschavingen worden, in tegenstelling tot wat Huntington beweert, zelden bedreigd door andere beschavingen. Natuurlijk waren er altijd schrijvers en denkers die de beschaving principieel afwezen, zoals Marx, Nietzsche en Heidegger. En er waren ontsporingen zoals de Russische en Chinese revolutie die de auteur 'bastaardkinderen' van de Verlichting noemt. Maar daar vergist hij zich in. Het communisme en het nazisme streefden geen beschaving van vrije mensen na, maar net een complete duisternis waarin alleen de leiders een toorts hadden om de massa's op het pad te zetten naar de totale morele destructie. Hun doel was niet de mens "op te tillen tot het goddelijke", zoals Pico della Mirandola verhoopte, maar om hem neer te slaan tot het meest dierlijke. Communisme en nazisme zijn geen kinderen van de Verlichting omdat ze tegengesteld zijn aan de drie essentiële kenmerken ervan: vrijheid, gelijkheid en broederlijkheid. Alleen het kritisch rationalisme komt tegemoet aan de principes van de Verlichting en die staan lijnrecht tegenover het traditionalisme, het conservatisme en het botte racisme van de twintigste-eeuwse despoten.

Heirman ziet drie periodes in de Verlichting. De tweede helft van de achttiende eeuw, de Belle Epoque tijdens de tweede helft van de negentiende eeuw en na de Tweede Wereldoorlog tot pakweg 1973. De omwentelingen van 1968 ziet hij reeds als een ondergraving van de welvaartsstaat door de romantiek. Nu wacht hij op een vierde adem van het vooruitgangsoptimisme. Die strakke opdeling klopt niet helemaal. In tal van landen - ook in de meest afgesloten - is de geest van het individualisme en de vooruitgang definitief uit de fles. De reactionaire oprispingen ogen misschien wel spectaculair, maar wereldwijd beseffen steeds meer mensen de waarden van de beschaving. Dat de weg naar de universele liberale democratie nog niet wijd open ligt klopt, dat belet niet dat de vooruitgang onomkeerbaar is. De auteur beschrijft zelf hoe het wereldbeeld van mensen van het begin van de twintigste eeuw verschilde van dat van huidige generaties. "Er zijn geen afstanden meer", zo schrijft Heirman. Net de toenemende communicatie en kennis zorgen ervoor dat de gesloten geest van het platteland in feite verdwijnen en plaatsmaken voor de openheid en verscheidenheid van de universele stad. Een wereldstad waarin diverse culturen en religies hun plaats hebben, maar waar de beschaving boven staat, en elk individu zijn eigen idee mag vormen en gang kan gaan voorzover hij de rechten en vrijheden van anderen niet aantast.

"Als beschavingen een centrale kern hebben, ligt die in de toekomst, niet in het verleden", aldus Heirman. Vroeger konden staten hun grenzen nog potdicht sluiten, maar dat is nu (gelukkig) onmogelijk. Dank zij onderwijs, technologie en wetenschap zijn we op weg naar een eerste echt universele beschaving, en daar kunnen we als wereldburgers alleen maar blij om zijn. "Er is geen beschaving zonder open grenzen in tijd en ruimte", aldus de auteur. Het boek van Heirman vormt niet alleen een waarschuwing voor allerlei vormen van culturele en religieuze onverdraagzaamheid, maar wijst ook de enige weg om een vreedzaam samenleven tussen mensen met diverse overtuigingen mogelijk te maken. We hebben meer nood aan beschaving en minder aan reactionaire en conservatieve ideeën van vermeende 'eigenheid', 'zuiverheid' en 'volksverbondenheid'. Pas als we dit conservatisme kunnen doorbreken, is er hoop op een 'eeuwige vrede'.

Dirk Verhofstadt

De geschiedenis toont aan dat zich veel meer oorlogen voordeden binnen eenzelfde beschaving dan tussen beschavingen onderling, waarmee Heirman Huntingtons visie finaal van tafel veegt

De Morgen, pagina 6, 1958 woorden

Andere publicaties van deze auteur

De zwarte dood

De zwarte dood

Hoe de pest Europa veranderde 1347-1772

Geen ramp trok ooit diepere sporen door Europa dan de zwarte pest die in 1347 het Avondland overviel. Nauwelijks vijf jaar later had de snelste en meest dodelijke epidemie die Europa ooit trof 30 ...


De zwarte dood (e-book)

De zwarte dood (e-book)

Hoe de pest Europa veranderde 1347-1772

Geen ramp trok ooit diepere sporen door Europa dan de zwarte pest die in 1347 het Avondland overviel. Nauwelijks vijf jaar later had de snelste en meest dodelijke epidemie die Europa ooit trof 30 ...


Het Arabische kruitvat

Het Arabische kruitvat

Op zoek naar de Arabische wortels van het islamitische geweld

Geen regio telt meer oorlogen en conflicten dan de Arabische wereld. Daar worden vandaag minstens vijf oorlogen uitgevochten. Irak, Jemen, Libië, Somalië, Syrië. Algerije en Libanon ...


Het Arabische kruitvat (e-book)

Het Arabische kruitvat (e-book)

Op zoek naar de Arabische wortels van het islamitische geweld

Geen regio telt meer oorlogen en conflicten dan de Arabische wereld. Daar worden vandaag minstens vijf oorlogen uitgevochten. Irak, Jemen, Libië, Somalië, Syrië. Algerije en Libanon ...


1000 jaar slaaf (e-book)

1000 jaar slaaf (e-book)

De vloek van Zwart-Afrika

Al meer dan 1000 jaar werd de zwarte bevolking van Afrika verknecht en tot slaaf gemaakt. Eerst door de Noord- en Oost- Arabische slavendrijvers, die vanaf de jaren 900 het continent binnentrokken en ...


1000 jaar slaaf

1000 jaar slaaf

De vloek van Zwart-Afrika

Al meer dan 1000 jaar werd de zwarte bevolking van Afrika verknecht en tot slaaf gemaakt. Eerst door de Noord- en Oost- Arabische slavendrijvers, die vanaf de jaren 900 het continent binnentrokken en ...


De condor en de kolibrie (e-book)

De condor en de kolibrie (e-book)

Oorlog en vrede in 2015

Toen in 1989 de Berlijnse muur viel, was er euforie: nu de Koude Oorlog voorbij was, zou de wereld een stuk vredevoller en idyllischer worden. Maar het ontwaken volgde snel, eerst met de Iraakse ...


De condor en de kolibrie

De condor en de kolibrie

Oorlog en vrede in 2015

Ook als e-book verkrijgbaar! Toen in 1989 de Berlijnse muur viel, was er euforie: nu de Koude Oorlog voorbij was, zou de wereld een stuk vredevoller en idyllischer worden. Maar het ontwaken volgde ...


Waterloo, 1815-1914

Waterloo, 1815-1914

De Europese erfenis van Napoleon

Was Napoleon echt verslagen toen hij in 1815 bij Waterloo zijn laatste Europese veldslag leidde en die verloor? Op het eerste gezicht wel. De man werd in 1815 naar het verre eiland Sint-Helena ...


Religieus geweld

Religieus geweld

bij joden, christenen en moslims

Christelijke auteurs reduceren de kruistochten graag tot een vervelende voetnoot bij de overwegend vreedzame verspreiding van het christendom. Arabische en islamitische auteurs denken daar anders ...


Wie is er bang voor de lijkwade van Turijn?

In de eerste plaats de katholieke kerk! Geen enkele relikwie kan de vergelijking doorstaan met de lijkwade van Turijn, het linnen waarin Jezus van Nazareth werd begraven. Het linnen bewaart op ...


De franciscaanse belofte

De franciscaanse belofte

Spiritualiteit op blote voeten

Sinds de vroege 13de eeuw vormt de franciscaanse beweging de grootste religieuze familie in de katholieke wereld. Acht eeuwen lang drukte ze er haar stempel op. Van Maria-ter-Engelen in Assisi tot ...


Maria Magdalena

Maria Magdalena

De vrouw van Zijn leven

Wie was ze en waar kwam ze vandaan? Het tegenbeeld van de Moeder Gods in een vrouwonvriendelijke kerk Sinds De Da Vinci Code van Dan Brown staat Maria Magdalena weer in het centrum van de ...


God is niet dood

God is niet dood

Over religie én verlichting

Al in de 18de eeuw was de God van joden, christenen en moslims het eerste en ook bekendste slachtoffer van de verlichting. Op vele fronten maakte de verlichting brandhout van religieuze tradities. ...


Altijd pijn

Altijd pijn

Overleven met een hersentumor

In december 1976 werd bij de drieëntwintigjarige Hermina een goedaardige maar reusachtige hersentumor verwijderd, een acusticusneurinoom. Bijna dertig jaar later was de tumor er terug. In 2006 ...